پیداست که مفاهیمی مانند وطن و وطن دوستی در گذر زمان تغییرات بسیاری یافته .در گذشته های دور تعبیرهای متفاوتی از وطن و آن چه ایران تاریخی مینامیم وجود داشته است .این که اکنون بر سر آن اتفاق نظر نسبی داریم عمر چندان زیادی ندارد .وطن پرستی از آن گونه که در ادبیات مشروطه میبینیم الهام گرفته از تجدد اروپایی است و به فراخور حال گاه رنگ و بوی رمانتیکی هم گرفته است .بعد ها به تدریج مفاهیم وطن و وطن پرستی و ملی گرایی در اندیشه ی رجال سیاسی عمق بیشتری یافت و بیان منطقی تری گرفت . آنچه که به ما رسیده است دست آورد همین دوران است و در آینده هم از تغییر آن گریزی نیست .
امروز بادنیایی روبرو هستیم که تفاوت ماهوی با گذشته ی نه چندان دور خود پیدا کرده است . پیداست که تعریف های رایج از بسیاری از مفاهیم کم کم دگرگون میشود و آنکه چشم بسته به تکرار پاسخ های از بر کرده ادامه دهد راه به جایی نخواهد برد .
حال در این دنیا و بااین شرایط از "ایران را چرا باید دوست داشت " پرسیدن کار دشواری است دست آورد دو سه نسل اخیر ایران با آن همه ایمان بی تردید و یقین خلل ناپذیر و فداکاری تا پای جان , این است که میبینیم آیا به نسل آینده باید گفت که همین را دوست بدارد ؟به نظر میرسد که باید برای نسل جوان توضیح داد که هیچگاه دوست داشتن وطن در نظر وطن پرستان صاحب فکر و اندیشه , مطلق نبوده است .ترکیبی از عشق و نفرت بوده . از رجال صرفا سیاسی نام نمیبرم که مناقشه ای بر انگیزد . به سخنان صادق هدایت پر شر و شور نگاه کنیم یا به جمال زاده ی محافظه کار .هر یک به گونه ای این دو رابا هم در دل دارند.دیگران هم همین گونه اند . ملک الشعرای بهار و احمد کسروی نیز هر دواز رجال علم و ادبند و برخاسته از میان جوانان نسل مشروطه . هر دو دل سپرده ی وطنند با این حال غمگین از چهره ی خاک آلود ونا پیراسته اش و برآشفته از جهل و خرافه و هزار اخلاق و رفتار ناپسند مردمانش .هر دو نیز در تلاش برای دگرگونی اند و هر یک شیوه ی خود را صحیح میپندارد . ...
افسوس که حاصل تلاش وطن پرستانه ی صد ساله , رسیدن به نقطه ای بود که همه به اتفاق بگویند آن چه در این مدت به جان ودل خواسته اند همچناندر حد آرزو مانده است . اکنون چگونه میشود از جوانان امروز و فردا انتظار داشت که به همان پاسخ معهود پدران خود دل خوش کنند ؟ظاهرا نسل جوان ما که اکثرا نیز خود را وطن پرست میدانند , وطن مفهومی متفاوت با گذشته یافته است .مفهومی بر آمده از شرایط دنیا و ویژگی غالب این افراد که همه چیز را با منافع فردی خود می سنجند و نه با آرمان های جمعی , امریست که در نظر برخی از خوش بینان قوم , نه تنها مذموم نیست , بلکه میتواند منشا تحولاتی شود که نسل های آرمانخواه گذشته در حسرت آن ماندند .
مجید رهبانی سردبیر ماهنامه ی جهان کتاب .تهران
